Birleşmiş Milletler tarafından "Dünyanın En İyi Kahvaltısı" ilan edilen, 2014 yılında Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği (TOBB) tarafından coğrafi işaret tescili alan "Van Kahvaltısı", son yıllarda artan talep ve ticari kaygılarla birlikte özünden uzaklaşma tehlikesiyle karşı karşıya. Şehirdeki kahvaltı salonlarında sunulan bol çeşitli masalar, göz doyurucu olsa da, tabaklardaki ürünlerin ne kadarının gerçekten Van'ın zengin yaylalarından ve köylerinden geldiği, ne kadarının ise market raflarından veya endüstriyel tesislerden temin edildiği büyük bir tartışma konusu. Otantiklik ile ticari kaygılar arasındaki bu savaş, Van'ın gastronomi kimliğini tehdit ediyor.
Gerçek Üreticinin İzinde: Dağların Ardındaki Lezzetlerin Çığlığı
Van'ın yüksek yaylalarında ve köylerinde, yüzyıllardır süregelen yöntemlerle otlu peynir, bal, çökelek gibi kahvaltılık ürünler üreten cefakar kadınlar, bu markanın gerçek yaratıcıları. Baharda toplanan endemik otlarla hazırlanan eşsiz otlu peynirler, çiçek balı ve doğal tereyağı, Van kahvaltısını özel kılan lezzetlerin başında geliyor. Ancak şehirdeki kahvaltı salonlarının büyük çoğunluğu, bu gerçek üreticilere ulaşmak yerine, daha ucuz ve endüstriyel alternatiflere yöneliyor.
Gürpınar'ın yaylalarında koyunlarını otlatan ve otlu peynir üreten 65 yaşındaki Fatma Ana, "Bizim peynirimizin tadı bambaşka. Emeğimiz, doğal otlarımız var içinde. Ama şehirde bizim ürünümüzü satan az yer var. Hazır peynirler daha ucuz diye bizi tercih etmiyorlar," diye yakınıyor. Ürünlerini şehre ulaştırma ve pazarlama konusunda yaşadıkları zorluklar, birçok küçük üreticinin pes etmesine neden oluyor. Bu durum, Van kahvaltısının "yerel" ruhunu giderek zayıflatıyor.
Bir Kahvaltı Salonunun Arka Planı: Fabrikasyon Bir Ziyafet mi?
Kent merkezindeki popüler kahvaltı salonlarının mutfaklarına yapılan gözlemler ve tedarik zinciri araştırmaları, endişe verici sonuçlar ortaya koyuyor. Çoğu salonda, masalara gelen balların, peynirlerin (özellikle de otlu peynirlerin), reçellerin ve hatta tereyağlarının büyük bir kısmının büyük toptancılardan veya fabrikalardan geldiği görülüyor. Özellikle "otlu peynir" adı altında sunulan ürünlerin birçoğunun, içerisinde kullanılan ot miktarı ve peynirin olgunlaşma süreci açısından gerçek Van otlu peynirinden çok farklı olduğu belirtiliyor.
Bir kahvaltı salonunun eski çalışanı olan ve isminin açıklanmasını istemeyen bir kişi, "Müşteri ne yazık ki ayırt edemiyor. Her şey tabağa bol ve çeşitli konulduğu zaman mutlu oluyor. Ama o bal fabrikasyon mu, o peynir gerçekten Van'ın mı, kimse sorgulamıyor. Maliyeti düşürmek için her yolu deniyorlar," şeklinde konuştu.
Turistin Beklentisi ve Yaşanan Hayal Kırıklığı
Van'a sırf kahvaltısının şöhreti nedeniyle gelen yerli ve yabancı turistler, genellikle otantik bir lezzet deneyimi yaşama beklentisiyle geliyor. Ancak masalarına gelen ürünlerin büyük bir kısmının "sıradan" endüstriyel ürünlerden oluştuğunu fark ettiklerinde büyük bir hayal kırıklığı yaşıyorlar.
İstanbul'dan Van'a özel olarak kahvaltı deneyimi için gelen Elif ve Can çifti, "Van kahvaltısını çok methetmişlerdi. Gerçekten de masa dolu ve güzel görünüyordu. Ama tadına baktığımızda, bazı ürünlerin marketten aldığımızdan farksız olduğunu anladık. Sanki bir 'konsept' yaratılmış ama içeriği doldurulmamış gibiydi," yorumunu yaptı.
Markanın Geleceği İçin Acil Adımlar Gerekli
Van kahvaltısının dünya markası olma özelliğini koruyabilmesi için acil adımlar atılması gerektiği vurgulanıyor. Van Ticaret ve Sanayi Odası, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları iş birliğiyle, ürünlerin coğrafi işaret tesciline uygunluğunu denetleyen mekanizmaların güçlendirilmesi, gerçek üreticilerin desteklenmesi ve tüketicilerin bilinçlendirilmesi büyük önem taşıyor. Aksi takdirde, Van kahvaltısı sadece bir "pazarlama aracı"na dönüşerek, sahip olduğu otantik değerini ve eşsiz lezzetini kaybetme riskiyle karşı karşıya kalacak.
