Van (Ermenice: Վան, Kürtçe: Wan, Osmanlıca: وان, Azerice: Van), Türkiye’nin Van ilinin merkezi olan şehridir. Anadolu’nun en büyük kapalı havzası olan Van Gölü kıyısında yer alan Van, verimli toprakları, bol akarsuları ve elverişli iklimi ile önemli bir yerleşim merkezidir. Van, dünyanın hâlâ yaşanılan en eski şehirleri arasında yer almakta olup, aynı zamanda Urartululara başkentlik yapmıştır.
Etimoloji
Van isminin kökeni kesin olarak bilinmemekle birlikte iki görüş öne çıkmaktadır:
Şehir kurulduktan sonra Van adında bir valinin gelip şehri bayındır hâle getirmesi.
Urartular’ın şehir için kullandığı “Viane” ve “Biane” kelimelerinden türemiş olması. Bu kelimeler hem şehir hem de yerleşim yeri anlamına gelmektedir. En yüksek ihtimalle Van ismi “şehir” anlamına gelmektedir.
Tarihçe
Erken Tarih:
Van’da insan yerleşimi M.Ö. 7000’lere kadar uzanır. Van Kalesi’nin 6 km güneyindeki Tilkitepe ve Van Gölü’nün kuzeyindeki Ernis Mezarlıkları’nda Kalkolitik, Tunç ve Demir Çağlarına ait yerleşim izleri bulunmuştur. Van, farklı dönemlerde Ermeni, Türk, Azeri, Kürt, Arap ve Zaza nüfuslara ev sahipliği yapmıştır.
Urartu Dönemi:
Şehri ilk kuran Asur Kraliçesi Semiramis’tir. Urartular döneminde şehir, Tuşpa adıyla başkent olmuştur. Van Kalesi bu dönemde inşa edilmiş olup, günümüzde hâlâ ayaktadır. Kale içinde kaya ve oda mezarları, tapınaklar, yazıtlar ve yapılar bulunmaktadır. Horhor Yazıtı, kaledeki en uzun yazıttır ve Kral Argişti’ye ait mezar odasının girişinde yer alır.
Orta Çağ ve Selçuklu Dönemi:
İskit istilasının ardından zayıflayan Urartular, Medler, Ahamenişler, Büyük İskender, Selevkoslar, Ermeniler, Partlar, Romalılar, Sasaniler ve Doğu Romalılar (Rumlar) tarafından takip edilmiştir. 644’te Müslüman Araplar bölgeyi fethetmiş, ardından tekrar Rumların hâkimiyetine geçmiştir.
Selçuklular bölgeyi 1064’te ele geçirmiş, 1100’de Ahlat’la birlikte Mervaniler’den almışlardır. 1207’den sonra Eyyubiler’in kontrolüne geçmiş ve kısa süreli olarak Anadolu Selçuklu idaresine girmiştir. 16. yüzyılda Osmanlı-Safevî mücadelesine sahne olmuş, 1555’te Amasya Antlaşması ile Osmanlı kontrolü kesinleşmiştir.
19. ve 20. Yüzyıl:
1850’den itibaren şehirde Müslüman ve gayrimüslim halk arasında çatışmalar başlamış, I. Dünya Savaşı sırasında Van büyük zarar görmüştür. 2 Nisan 1918’de Osmanlı ordusu Van’ı Ruslardan geri almıştır.
Cumhuriyet Dönemi:
Cumhuriyet ile Van, Türkiye’nin ili hâline gelmiş, Toprakkale eteklerinde yeniden kurulmuştur. 1943’te havalimanı açılmış, 1976 ve 2011’de yıkıcı depremler şehri etkilemiştir. 2012’de 6360 sayılı kanun ile Van büyükşehir statüsü kazanmış ve merkez ilçeler İpekyolu ile Tuşba olarak belirlenmiştir.
İklim
Van’da karasal iklim hâkimdir, yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve karlı geçer. Ortalama yıllık sıcaklık 9,1 °C, yıllık yağış miktarı 387,4 mm’dir.
Nüfus
Van şehir merkezi nüfusu 2012’de 370.190 olarak kaydedilmiş, büyükşehir statüsü sonrası merkez ve çevresi dahil edilmiştir.
Kültür ve Mutfak
Van kültürü; Van kedisi, Van otlu peyniri ve Van kahvaltısı ile öne çıkar. Yöresel yemekler arasında keledoş, helise, murtuğa, tırşik, inci kefali ve ayran aşı bulunur. Van otlu peyniri, bölgenin karakteristik lezzetlerinden biridir ve kahvaltısı ile şehir kültürünü yansıtır.
Tarihî Yapılar ve Doğal Güzellikler
Van Kalesi: Urartu kralı I. Sarduri tarafından inşa edilmiştir, Eski Van şehrinin yanında yer alır.
Hoşap Kalesi: Van-Hakkari kara yolu üzerinde, ticaret yolları üzerinde inşa edilmiştir.
Çavuştepe Kalesi: Van’ın Gürpınar ilçesinde, Urartu kralı II. Sarduri tarafından yapılmıştır.
Yedi Kilise: Erek Dağı eteklerinde, eski Ermeni halkı için önemli bir manevi mekandır.
Halime Hatun Kümbeti: Gevaş ilçesinde, 1335 yılında yapılmıştır.
Akdamar Kilisesi (Surp Haç Kilisesi): Van’ın simgelerindendir, 7. yüzyılda inşa edilmiştir.
Ayanıs ve Amik Kaleleri: Urartu ve Bizans dönemlerinden kalma yapılar.
Doğal yapılar:
Muradiye Şelalesi: Bend-i Mahi çayı üzerinde, yüksekliği 18 metredir.
Van Kedi Evi: Nesli tehlikede olan Van Kedileri’ni korur.
Van Urartu Müzesi: 2019’da tamamlanmıştır, Van Kalesi’nin kuzeyinde yer alır.